البته آن روز گروهی از والدین اعتراض کردند که "آفرینش هوشمند" یک دیدگاه مذهبی است که نباید در مدارس تدریس شود و با قانون اساسی امریکا که می گوید دین از سیاست جداست ، در تضاد است . آنها استدلال کردند که تدریس آن در مدارس ناقض اصل قانون اساسی دایر بر جدایی دین از حکومت است.با این وجود آفرینش هوشمند در برخی از مدارس 20 ایالت آمریکا تدریس می شود. و هیات آموزش و پرورش دوور در امریکا به وضوح از آموزگاران می خواهد در کلاس درس توضیح دهند که نظریه تکامل داروین "واقعیتی مسلم نیست" و "شکاف هایی در این نظریه" وجود دارد.اماانجمن آمریکایی پیشبرد علوم می گوید که آفرینش هوشمند که هیات آموزش و پرورش دوور به عنوان گزینه دیگری برای توجیه پیدایش حیات مطرح می کند را "حتی نمی توان یک نظریه (علمی) نامید."
در کشور ما به عنوان یک کشور دینی همه چیز در پرتو دین مبین اسلام معنی می یابد و آموزش علوم نمی تواند استثنا باشد . بین ما و امریکا تفاوت بسیار است، اما آموزش و پرورش ما در باره تناقضات آموزش نه تنها سکوت کرده است بلکه به انداره آموزش و پرورش کشوری مثل امریکا نیز احساس مسولیت نمی کند . به هر حال چرا پاسخی مناسب، منطقی و اصولی در زمینه سوالات مکرر دانش آموزان نه در کتب زیست شناسی و نه در کتب دینی مدارس ما وجود ندارد ؟آیاطرح آفرینش هوشمند در کتب زیست شناسی و یا علوم مناسبت دارد ؟به دیگر سخن آیا آفرینش هوشمند می تواند یک نظریه علمی تلقی شود؟ چرا از این نظر اینقدر بین آموزه های دینی و علمی در کتب درسی کشور ما تفاوت عمیق وجود دارد ؟ اگر تعارضات فراوان بین دو دیدگاه آفرینش موجود زنده یعنی آفرینش هوشمند و آفرینش مبتنی بر قواعد فیزیکو شیمیایی را در نظر آوریم ، در تدریس آین موضوع اساسی چه باید کرد ؟ آیا می توان یکی را به تمام و کمال مردود و دیگری را صحیح دانست؟
گفتگوهای پراکنده با همکاران دبیر زیست شناسی نشان می دهد ، با وجود سکوت مصلحت آمیز مولفین کتب درسی در این موضوع ، دبیران خود راهی برای پیوند این دو به هم یافته اند و می توانند ذهن پرسان دانش آموزان را تا حدی روشن کنند، بدون اینکه خللی در اعتقادات دینی آنها وارد شود . برخی با مهارت و به طور مستند ، دو اعتقاد فوق را نه تنها متناقض نمی دانند بلکه مکمل یکدیگر نیز معرفی می کنند . این در حالیست که بنا به گفته برخی از دانش آموزان ،به نظر میرسد برخی از معلمان دینی و دروس معارف که اطلاعی از یافته های دانشمندان علوم زیستی ندارند ، چاره ای جز تکذیب تمامی نظریه تکامل نمبینند .
سخن آخر اینکه این مهم باید در جلسات علمی و مشترک بین دانشمندان حوزه و دانشگاه مطرح شود و اعتقاد کامل دارم که با توجه به پویایی بی نظیر در دین مبین اسلام و مفاهیم بلند و آسمانی آیات قران کریم و احادیث و روایات می توان همواره هرگونه ابهامی در این زمینه را از بین برد .شاید کسانی گمان کنند که قبل از این به اندازه کافی روی اینموضوع بحث شده است اما با توجه به تجدید مستندات علمی نظریه تکامل که به طور پیوسته در ابعاد ماکروسکوپی و بویژه میکروسکوپی و مولکولی صورت می گیرد ، تداوم این جلسات و بروز کردن مباحث نیز ضروری به نظر می رسد.
گفتگوی من و مهرگان روزبه خبر نگار مجله رشد آموزش زیست شناسی در سال ١٣٨۵ در شماره پاییز 86چاپ گردیده است . موقع چاپ در ایران نبودم و اتفاقی به پی دی اف آن بر خورد کردم .اگر چه نظرات من اکنون قدری تغیر کرده است لیکن باز خوانی این گفتگوپس از دو سال برای خودم جالب بوددر این گفتگو سه همکار دیگر هم حضور داشتند که گفتگوی کامل را می توانید در شماره مذکور بخوانید
ابتدا هر طور که مایلید خودتان را معرفی کنید .
قلیان:
دبیر زیست شناسى منطقه ى بشرویه از استان خراسان رضوى(اکنون جنوبی شده ایم ) هستم. همیشه دوست داشته ام که یک دبیر موفق باشم و براى رسیدن به این هدف به هر درى زده ام . کارشناسی ارشد رشته ى زیست شناسى تکوینى را در دانشگاه تربیت معلم تهران خوانده ام. آموزش و آزمون از راه دور را دوست دارم و این شیوه را مکمل برخى روش هاى آموزش زیست شناسى مى دانم. به طبیعت بسیار علاقه مندم و همیشه آرزو داشته ام کلاس زیست شناسى من در یک اتوبوس مجهز به امکانات آموزشى نوین تشکیل مى شد و هر وقت که مى خواستم براى آموزش از حضور در طبیعت بهره مى جستم. چند نرم افزار و صفحه ى وب در زیست شناسى ساخته ام: نوار ابزار، لینک هاى آزاد، اتاق گفت و گو، موتور جست و جو، نرم افزار آزمون ساز براى انتشار به صورت صفحه ى وب و دسته بندى صدها وب گاه مفید در زمینه ى زیست شناسى در عناوین مختلف و در قالب صفحات زیست پویا ١. بیش ترین علاقه را به تدریس درس زیست شناسى و آزمایشگاه در پایه ى اول دبیرستان دارم. از روش هاى تحمیلى و قالبى در آموزش زیست شناسى خوشم نمى آید. در پى تغییر شیوه هاى رسمى آموزش زیست شناسى هستم. از وضعیت آزمایشگاه هاى زیست شناسى نالان و حیرانم!
مهرگان روزبه :چه کنیم
تا دانش آموزان مان هرچه بیش تر به
زیست شناسى علاقه مند شوند؟
من فکر مى کنم براى
علاقه مندتر کردن دانش آموزان به
زیست شناسى عوامل متعدد و گوناگونى
مؤثرند. این عوامل را مى توان به چند گروه
تقسیم بندى کرد: طبیعت زیباپسند و حس
کنجکاوى انسان، محیط زنده، والدین،
معلم، مدیران، همسالان، رسانه ها،
کتاب هاى درسى، مسائل و مشکلات
جهانى محیط زیست، غذا، موجودات در
معرض انقراض، بهداشت و درمان،
بیمارى هاى لاعلاج، کنکور و مطالعه ى
آثار و احوال دانشمندان تأثیرگذار بر علم
زیست شناسى. همه از عواملی هستند
که به نحوی در این مورد دخالت دارند
آقاى قلیان، ممکن است درباره ى هر یک
از این عامل ها کمى توضیح دهید؟
❍ در باره طبیعت زیباپسند و حس کنجکاوى
انسان باید بگویم : همه ى انسان ها طبیعت دوست به
دنیا مى آیند. طبیعت با همه ى آن چه در خود
دارد، به خصوص موجودات زنده اش،
زیباست؛ گیاهان، گل ها، حشرات،
ماهى ها، قاصدک ها، رنگ هاى متنوع
گیاهان و جانوران، صداهاى زیباى پرندگان
همه بسیار زیبا و جذاب اند. چقدر خوب
است که موضوع هاى آموزشى زمینه هایى در
نهاد انسان داشته باشند. کلاس هاى
زیست شناسى با تأکید بر جنبه هاى زیباى
موضوع هاى آموزشى، جذاب تر و آموزش
در چنین محیطى عمیق تر مى شود. در
ابتداى تدریس هر موضوع تدریس، حتى
موضوع هاى غیر زیست شناختى، براى
ایجاد انگیزه، چه بهتر که داستان یا مثالى از
طبیعت زیبا مطرح کنیم. در کلاس هاى
بالاتر سلول ها و اندامک ها و حتى مسیرهاى
متابولیسمى زیبا و جذاب به نظر مى رسند.
امور خود کنترل پیکر موجودات آن قدر
عجیب، زیبا و بى نقص به نظر مى رسند که
شور و شع ف یادگیرنده را برمى انگیزند و به
جنبه هاى مختل L یادگیرى علم
زیست شناسى کمک مى کنند.
❍ محیط زنده: خارج از طبیعت، محیط
زنده و فعال مصنوعى نیز مى تواند سؤالات
متعددى در ذهن دانش آموزان ایجاد کند و
تلاش آنان براى یافتن پاسخ، در ایجاد
کشش دائمى به زیست شناسى و جلب نظر
آنان به موضوع هاى زیست شناختى مؤثر
است. محیط خانه، محله، شهر یا روستا
و محیط مدرسه را مى توان با درختان و بوته ها
آراست تا علاوه بر آفرینش زیبایى و شادابى،
با بروز تغییرات رشد و نموى گیاهان زمینه ى
سؤالات زیست شناختى و تمایل به دانستن
در آنان شکل گیرد.
❍ نقش والدین: والدینى که تحصیلات
مناسب دارند، مى توانند مشاور علمى
خوبى براى فرزندان خود باشند. دانش آموز
با برخوردارى از محیط علمى خانه که در آن
نقش رهبرى علمى را پدر، مادر، برادر یا
خواهر بر عهده دارند، درک وسیع تر و بهترى
از مطالب درسى خواهد داشت. بسیارى از
عوام به گیاهان و جانوران نگاه اقتصادى
دارند. از نگاه آنان بازى با یک خرگوش
شیطنت، و مشاهده ى یک حلزون
وقت گذرانى است! اگر خانواده بخواهد در
خدمت آموزش زیست شناسى و ایجاد
علاقه مندى در دانش آموز باشد، باید خود
را با اهداف آموزش زیست شناسى تطبیق
دهد و نگاهى به کتاب دانش آموز و آن چه
در مدرسه مى گذرد داشته باشد.
❍ نقش معلم: علاقه مندى به درس
زیست شناسى در کلاس هاى پرشکوه
دبستان شکل مى گیرد. هر جا موضوع
زیست شناسى در میان است، حرف ها،
شکل ها و رنگ هاى متناسب در تصاویر
کتاب، آتش عشق به طبیعت زنده را در
دانش آموز شعله ور مى کند. یک گلدان در
خانه یا در کلاس، یک بازدید از باغ وحش،
یک حشره، یک ماهى در تنگ بلور، چند
قورباغه در برکه ى روستا، یک فیلم
تلویزیونى با محتواى زیست محیطى یا
حیات وحش همه مى توانند سؤالات
متعددى در ذهن دانش آموزان ایجاد کنند و
تلاش براى یافتن پاسخ در ایجاد کشش
دائمى به زیست شناسى و جلب نظر آنان به
مباحث زیست شناختى مؤثر است. معلم
باید زمینه هاى علاقه مندى به مفاهیم و
موضوعات زیست شناختى را با تأکید بر
ویژگى هاى روان شناختى کودک در دوران
ابتدایى و استفاده از محیطى مجسم و
نیمه مجسم ایجاد کند. البته کودکان دبستانى
به راحتى تغییر عقیده مى دهند و باورها و
تصمیم هاى آنان به راحتى با تغییر محیط،
تغییر مى کند. در مقطع راهنمایى تحصیلى
وضع کمى متفاوت مى شود. احساس ها و
نگرش هاى دانش آموزان راهنمایى تحصیلى
قدرى پخته تر است. در این مرحله رغبت
بچه ها هنوز هم تغییرپذیر است. اما به طور
جدى تر درباره ى دانش زیست شناسى بحث
مى کنند. رویدادها را تجزیه و تحلیل
مى کنند و بر سر تحلیل هاى درست خود با
هم مسابقه مى گذارند. از مشاهده ى مناظر
حیات لذت مى برند. دبیران علوم باید در
دوره ى راهنمایى به ویژگى هاى خاص
دانش آموزان این مقطع آگاهى داشته باشند.
در دبیرستان دانش آموزان فرضیه هایى
درباره ى سؤالات تقریباً پیچیده ى خود
مى سازند. تخیلات قوى دانش آموزان
دبیرستانى باعث مى شود حرف ها و
پیشنهادهاى جالبى ارائه کنند. آنان
مى خواهند منشأ اثرهاى علمى باشند. آنان
وقتى درباره فرضیه هاى خود بیش تر فکر
مى کنند به اشتباهات علمى خود پى مى برند
و تازه متوجه مى شوند که باید بیش تر مطالعه
کنند. انبوهى از سؤالات علمى در ذهن آنان
موج مى زند. تغییرات اندامى و تغییرات
فیزیولوژیک محسوس در خود را مشاهده و
احساس مى کنند. بسیار مایل اند بدانند که
در درونشان چه مى گذرد. هر وقت از بدن
انسان سخنى به میان مى آید به دقت گوش
مى کنند و هر وقت از حیوانات بحث مى شود
آن ها را با بدن خود قیاس مى کنند. هنر ما
باید این باشد که احساس زیبا و گرایش ذاتى
دانش آموزان به پدیده هاى حیاتى را در
پایه هاى مختل L، به علاقه مندى به دانش
زیست شناسى تبدیل کنیم و علاقه ى به وجود
آمده در آنان را حفظ کنیم. تدریس مجرد
زیست شناسى، به خصوص وقتى که معلم
چنان سخن مى گوید که گویى از دنیایى
غیر قابل حصول صحبت مى کند،
دانش آموز را از دنیاى شیرین زیست شناسى
دور مى کند. او باید بتواند هر آن چه را معلم
مى گوید، تجسم و سپس بین اجزاى کلام
معلم ارتباط برقرار کند. وقتى دانش آموزان
قادر به درک کلام مجرد معلم نباشند و هیچ
پیش زمینه ى علمى نیز درباره ى موضوع مورد
بحث نداشته باشند، دیگر قادر به همراهى
معلم نیستند و این جاست که کلاس درس
زیست شناسى به دنیاى زجرآورى تبدیل
مى شود که دانش آموز هر لحظه آرزوى پایان
یافتن آن را دارد. دبیر زیست شناسى، بدون
داشتن طرح درس به احتمال قوى فردى است
منفعل و بى برنامه. براى بقاى عشق به
زیست شناسى باید داراى برنامه بود. در طرح
درس به روش هاى ایجاد انگیزه مى اندیشیم.
یک داستان ساختگى، یک ماجراى واقعى،
توصی L یک رفتار، نمایش یک فیلم، بیان
یک معما و بحث و گفت و گو پیرامون آن یا
نشان دادن چند تصویر همه مى توانند شورى
دیگر به کلاس ببخشد. در تبیین روش هاى
ارائه ى درس، استفاده از روش هاى فعال و
گروهى لذت بخش است. بگذاریم
دانش آموزان براى یک مطلب علمى با هم
بحث و گفت و گو کنند. بگذاریم صدایشان
را بلند کنند و رئیس گروه آنان را به آرامش
دعوت کند. بگذاریم به مشکلات علمى
برخورد کنند و از کتاب ها و مجلات علمى
پاسخ هاى درست مسائل خود را استخراج
کنند.
❍ نقش مدیران: مدیران در فضاسازى و
بسترسازى براى آموزش زیست شناسى بسیار
تأثیرگذارند. مدیران باید بدانند که آموزش
زیست شناسى در حالى که مشترکات فراوان
با آموزش سایر علوم دارد، از نظر برخى
ویژگى ها نیز تفاوت کلى با آن ها دارد.
موضوع علم زیست شناسى موجود زنده
است و دانش آموزان نیاز به طبیعت براى
بازدید، جانوران و گیاهانى براى بررسى و
همچنین آزمایشگاه مجهز و استاندارد براى
درک برخى حقایق علم زیست شناسى
دارند. بسیار مهم است که مدیران بدانند،
این دبیران زیست شناسى نیستند که با دیگران
تفاوت دارند، بلکه این موضوع علم
زیست شناسى است که با موضوع هاى دیگر
متفاوت است. مدیران مدارس با آگاهى
کامل از برنامه ى آموزش علوم باید
همکارى ها و هماهنگى هاى لازم را براى
تسهیل آموزش زیست شناسى به عمل
آورند.
❍ نقش همسالان: همسالان نه به عنوان
رقیب، بلکه به عنوان همکاران و همیاران
خوب در قالب گروه نقش مهمى در آموزش
زیست شناسى دارند. بخشى از نقش
همسالان به وسیله ى معلم تعری L مى شود.
معلم هنگام گروه بندى دانش آموزان باید با
کاربرد ابزار نظارتى، تناسب و یکنواختى
گروه ها را مد نظر داشته باشند، از
نقش سپارى بسیار به فرد خاص بکاهند و از
انزواى فرد خاص در گروه نیز جلوگیرى
کنند. در امر آموزش زیست شناسى غالباً
همگان به انجام فعالیت ها علاقه منداند.
این امر سبب مى شود تا در مرحله ى خاصى
افراد گروه براى استفاده از یک فرصت کوتاه
و استثنایى در آزمایش با هم رقابت کنند، به
هم تنه بزنند و احتمالاً با مقاومت یکدیگر
نیز مواجه شوند. بسیار به جا خواهد بود که
دبیران با زیر نظر گرفتن مراحل اجراى آزمایش
و با توجه به قابلیت هاى حرفه اى خود از بروز
این وضع جلوگیرى کنند و یا حتى الامکان
از احتمال بروز آن بکاهند تا امر آموزش
زیست شناسى با خاطرات ناخوش و احتمالاً
دور کننده همراه نباشد.
❍ نقش رسانه ها: نقش رسانه ها در آموزش
زیست شناسى و ایجاد علاقه مندى تقریباً
همیشه مثبت است. روزانه ده ها خبر در
حیطه هاى مختل L علم زیست شناسى،
هم چون کشاورزى، پزشکى، دامپزشکى،
دامپرورى، غذا، دارو و مانند آن ها منتشر
مى شود. این اخبار چه با بروز ناکامى براى
محققان همراه باشند و چه گویاى پیشرفتى
در زمینه ى علوم زیستى باشند، محرکى قوى
براى دانش آموزان در زمینه ى بروز علاقه به
آموزش زیست شناسى هستند. دبیران تقریباً
هر روز با اظهار نظرهاى دانش آموزان به
هنگام تدریس موضوع هاى زیست شناسى
که حاصل مشاهده ى فیلم ها و خبرهاست
مواجه اند. این فرصت ها براى ایجاد
علاقه مندى و انگیزش و همچنین تسهیل
یادگیرى موضوع هاى زیست شناسى بسیار
مناسب اند.
❍ نقش محتواى کتب و موضوعات مرتبط
با زیست شناسى: محتواى کتب
زیست شناسى چه از نظر کمى و چه کیفى
یعنى مناسب بودن موضوع ها و عناوین
درسى و به تبع آن اهداف جزئى و رفتارى هر
درس و همچنین میزان تناسب متن، تصاویر
و فعالیت هاى هر درس با عنوان، به طور
اجتناب ناپذیرى مسیر فعالیت دانش آموز و
معلم را تعیین مى کنند. در طراحى و تدوین
متون زیست شناسى باید در حد امکان ایجاد
بیش ترین انگیزه و علاقه مندى در
دانش آموزان مورد نظر قرار گیرد. قبل از
چاپ کتب نظرخواهى از چند دبیر با تجربه
مى تواند به بهبود کیفیت کتب زیست شناسى
و رفع اشکالات جزئى آن ها منجر شود.
❍ مسائل و مشکلات جهانى
محیط زیست، غذا، موجودات در معرض
انقراض، بهداشت و درمان، بیمارى هاى
لاعلاج و مانند این ها: موضوع هاى
زیست شناسى آن قدر شیرین و جذاب اند که
موضوع بسیارى از فیلم ها کارتون ها و
داستان هاى کوتاه و بلند قرار مى گیرند.
مجلات، روزنامه ها، صدا و سیما و دنیاى
مجازى اینترنت، همه گونه اطلاعات
فوق برنامه اى زیست شناختى را در اختیار
دانش آموزان قرار مى دهند. برخى از
موضوع ها ممکن است آنان را عاشق یک
شاخه ى خاص از زیست شناسى کند.
گاهى یک خبر علمى زیست شناسى،
آینده ى تحصیلى و شغلى دانش آموزان را رقم
مى زند. مشکلات حاد زیست محیطى
هم چون آلودگى هوا و آب ها و نازک شدن و
به اصطلاح سوراخ شدگى لایه ى ا.زون؛
آلودگى رادیو اکتیو، مرگ دسته جمعى
ماهى ها، بروز برخى بیمارى هاى لاعلاج
هم چون ایدز، برخى از انواع سرطان ها،
خشکسالى و قحطى زدگى در برخى مناطق
زمین، همگى مى توانند به طور موردى در
دانش آموزان ایجاد رغبت و علاقه مندى به
آموزش زیست شناسى کنند.
❍ کنکور: کنکور اگرچه ابزار ظاهر اًمناسبى
براى غربالگرى و جذب فارغ التحصیلان
دبیرستانى و پیش دانشگاهى در بدو ورود به
دانشگاه هاست، اما مانعى قوى در تدریس
زیست شناسى به خصوص در سال آخر و
دوره ى پیش دانشگاهى نیز هست.
دانش آموزان مى خواهند در زمانى کوتاه تر
حجم بیش ترى از محفوظات را داشته
باشند. آنان به »پاورقى «هاى کتاب خود
توجه دارند، اما به قسمت هاى »بیش تر
بدانید « بى توجه اند. بیش تر آنان حاضر
نیستند چه به عنوان ارائه دهنده و چه به
صورت مستمع در یک کنفرانس علمى
زیست شناسى شرکت کنند. اما اگر دبیر آنان